است . ثمّ قال : و ما لك و دعوى التّوكّل . اى خواص ترا با دعوى توكّل چه كار . اوّل التّوكّل ان يرد عليك موارد الفاقات فلا تسموا نفسك الّا الى اللّه فى الكفايات . اوّل قدم در توكّل آن است كه اگر جوع و عطش اهل جحيم بر تو گمارند ، مطمح بصرت جز كفايت ربّانى نبود . روزى معاذ نخشبى 9 حاتم اصمّ را گفت : چيست كه سخن تو در دلهاى ما جايگير نيست ؟ قال : لانّ على قلوبكم استارا . گفت : زيرا كه بر دلهاى شما استار است و آن استار حجاب اسرار است . گفت : بر دلهاى ما كدام پرده مانده است و ما به ترك همه اغيار بگفته و معتكف زاويهء تو شده . حاتم گفت : انصاف نمىدهى من از باطن سخن مىگويم و تو از ظاهر جواب مىگويى . لانّك ان مدحت فسررت به فانت مرائى و ان زجرت / b 152 / غضبت فانت متكبّر جبّار و ان كان قلبك متعلّقا بما فى يد غيرك فانت طامع و ان لم يكن لك شيئا فخفت ان لا يصيبك فقد اسأت الظّن بربّك ، فقال معاذ : آوه استار كالجبال . گفت : تو اين كلمه شنيده‌اى كه النّفس اذا احرزت قوّتها اطمأنّت ، امّا قوّت نفس ندانسته‌اى . قوّت نفس آرامش اوست به وعدهء خداوند خود . چون اين قوّت يافت آرميده گشت از خوف فقر . انّ اطيب ما يأكل الرّجل من كسب يده در خبر است ، امّا اين كسب كدام است ؟ چون شب پردهء ظلمت فروگذارد از بستر نرم برخيزد و وضويى بيارد و به نماز مشغول شود ، آنگه دست بردارد و از حضرت عزّت حاجت خواهد . كسب دست اين است . عجبا للمريد يتذلّل للعبيد 10 و هو يجد من سيّده ما يريد . شعر ان كنت توقن انّ ربّك خالق * و سألت مخلوقا فلست بموقن او كنت فى شك من الرّزق الّذى * كفل الاله به فلست بمؤمن اعمل عمل رجل لا ينجيه الّا عمله ، و توكّل توكّل رجل لا يصيبه الّا ما كتب له . چون قدم در طريق معاملت نهادى 11 ، چندان معاملت كن كه گويى : ترا جز عمل نخواهد رهانيد ؛ و چون به طريق توكّل درآيى ، چنان توكّل كن كه گويى نه دست دارى و نه پاى و نه چشم و نه گوش . محك همه اقدام متوكّلان حالت مادر موسى است . وَ أَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ 12 . اى مادر موسى چون از قصد ظالمان بترسى ، در تابوتش نه ، و به دريا انداز . احسنت اى علاج ترس تا ما دريا را بفرماييم تا موسى را به سراى فرعون اندازد و دشمن را فراز كنيم تا على رغم خود را ، دوست ما را در كنار و سينه مىپروراند 13 .